"ئاسایشی خۆراک" چیەو ئێمە لە چ ئاستیکیداین؟

ئاسایشی خۆراک بریتیە لەدابینکردنی خۆراک بۆ هەموو تاکێکی کۆمەڵگە بەشێوەی بەردەوام‌و بەکوالێتییەکی باش‌و گونجاو لەگەڵ خواست‌و ئارەزویان.
 
بەڵگەی زۆرمان هەیە هەر لەدێرزەمانەوە بیر لەئاسایشی خۆراک کراوەتەوەو سەرەتاکەی دەگەڕێتەوە بۆ 10 هەزار ساڵ پیش ئێستا، ئەویش لە لایەن شارستانیەکانی کۆنی میسرو چینەوە، کە خۆراکی عەمبارکراویان بەکارهێناوە لەکاتی بڵاوبونەوەی برسیەتی‌و قاتوقڕی. 
 
  زاراوەی ئاسایشی خۆراک، بۆ یەکەمجار لەساڵی ١٩٧٤ بەکارهاتوە لەکۆنگرەی جیهانی خۆراک، بەبۆچونی بەشداربوانی ئەو کۆنگرەیە پێناسەی ئاسایشی خۆراک بریتیە لەدابین کردنی خۆراکێکی پڕ بەهاو هەمە جۆر لەهەموو کاتێک‌و گونجاو بێت لەگەڵ پێویستی لەشی مرۆڤ‌و بەشێوەیەکی ئاسان بگاتە دەستی هەموو تاکێک‌و بەنرخێکی گونجاو. 
 
لەڕاپۆرتی کۆنگرەی لوتکەی  جیهانی خۆراک لەساڵی ١٩٩٦دا هاتوە "ئەو وڵاتانە خاوەن ئاسایشی خۆراکن کە توانیویانە هەموو دانیشتوانەکەیان بە بەردەوامی  خۆراکێکی تەندروست‌و هەرزانیان دەستکەوێ". 
 
لێرەدا دەبێت ئاماژە بۆ ئەوە بکەین ئاسایشی خۆراک دوو جۆرە: رەهاو ڕیژەیی. مەبەست لەئاسایشی خۆراکی ڕەها ئەوەیە وڵاتیک بتوانێت خۆراکی تەندروست‌و گونجاو بێت بەحەزو ئارەزوی تاکەکانی‌و بەنرخی گونجاوو بەبەردەوامی بەشی پێوستی هاوڵاتیانی بکات‌و بگرە هەندێجار لەبڕی پیوستی خۆی زیاتر بەرهەم بهێنێت. بەڵام ئایشی خۆراکی ڕیژەیی ئەو وڵاتانە دەگرێتەوە دەتوانن بەشیک لەخۆراکی هاوڵاتیان  بەرهەم بهێنن‌و بەشەکەی تری هاوردە بکەن.
 
بەپێی وەزارەتی کشتوکاڵی ئەمریکی، ئاسایشی خۆراک  "گرتنەبەری رێکاری گونجاو بۆ دابین کردنی خۆراکە لەکاتی ڕوبەڕو بونی وڵات بۆ هەر کارەساتێکی سروشتی یان مرۆیی وەک وشکەساڵی‌و رێگری کردن لەگەیاندنی خۆراک لەڕێگەی وشکانی دەریایەکان بە هەر هۆیەک بێت...". 
 
رێکخراوی خۆراک‌و کشتوکاڵی نەتەوە یەکگرتوەکان چوار بنەمای سەرەکیان داناوە بۆ گەیشت بەئاسایشی خۆراک ئەویش: فەراهەم کردنی خۆراک‌و بەئاسانی دەسکەوتنی‌و بەکارهێنانی‌و دابین کردنی بەئارامی. 
 
بەهەمانشێوە رێکخراوی تەندروستی جیهانی سێ بنەمای سەرەکی دەستنیشان کردوە بۆ هۆکاری سەقامگیری ئاسایشی خۆراک، ئەویش: مسۆگەر کردنی خۆراک بۆ هەموو هاوڵاتیان بەشێوەی بەردەوام‌و بەئاسانی دەستیان بگاتێ‌و خۆراکێکی تەندروست بێت بۆ ئەوەی پێویستی چالاکی جەستەیان دابین بکات. 

بەهەمانشێوە لوتکەی جیهانی ئاسایشی خۆراک لەساڵی ١٩٦٩ جەختی لەوە کردوەتەوە "نابێت خۆراک بەکاربێت وەکو ئامڕازی فشاری سیاسی‌و ئابوری". لەلایەکیترەوە "سەنتەری بازرگانی‌و گەشەپیدانی جیهانی" ڕایدەگەینیت دەبێت رەچاوی یەکسانی بکریت لەدابەشکردنی خۆراک لەسەر ئاستی جیهان، نەک بەشیوەیک لە شوینیکی جیهان بازار نوقم بکرێت لەخۆراک‌و لەجێگایەکی تر خۆراک بەئاسانی دەست نەکەوێت.

دەبێت ئەو راستیەش بزانین بەدریژایی مێژوو چەندین جار برسیەتی‌و قاتوقڕی لەجیهان رویداوەو بۆتە هۆی مردنی چەندان ملیۆن کەس، هەڵکیرساندنی جەنگ‌و وشکەساڵی سەرەکیترین هۆکاریەتی، بەڵام گەورەترین برسیەتی‌و قاتوقڕی لەجیهان دەگەڕێتەوە بۆ سیاسەتی ئابوری هەڵە لەفەراهەم کردنی خۆراک".                                   
فەراهەم کردنی خۆراک بەندە بە بەرهەمهێنانی‌و دابەشکردنی‌و ئاڵوگۆڕ کردنی، چەندین هوکار هەن کاریگەریان هەیە لەسەر بەرهەمهێنان لەوانە: زەوی بەپیت‌و باش بەکارهێنانی‌و دەستنیشان کردنی جۆری گونجاو لەبەروبومە کشتوکاڵیەکان.
لێرەدا دەبێت ئاماژە بۆ گرنگترین ئەو ئاستەنگانە بکەین کە دێنە بەردەم دابینکردنی ئاسایشی خۆراک:
 
١/ قەیرانی ئاو 
هەمووان ئاگادارن ئاو یەکێک لەسەرچاوە سەرەکیەکانی دابینکردنی ئاسایشی خۆراکە، جێی نیگەرانیە رۆژ بەڕوژ رێژەی ئاوی سەرزەوی‌و ئاوی ژێر زەوی لەکەمبوندایە، تا رادەیەک هەندێ ناوچە هەن ساڵانە هەشت مەتر ئاستی ژێر زەوییان دادەبەزیت، لەو ناوچانەیش باکوری ئەفریقیاو هەندێ وڵاتانی ئەمریکای باشورن، ئەمە بوەتە مایەی ئەوەی ئەم وڵاتانە بۆ دابینکردنی ئاسایشی خۆراکیان پشت بەهاوردە کردنی خۆراک ببەستن، دیارە ئەم قەیرانە رۆژ بەڕۆژ ڕوو لەزیادبونە، تەنانەت پێشبینی دەکرێ لەئایندەدا وڵاتانی گەورەی جیهانیش بگرێتەوە، وەکو ئەمریکاو چین، بێگومان ئەگەر ئیمەیش وەکو هەرێمی کوردستان بیر لەرێگا چارەیەکی گونجاو نەکەینەوە، دورنیە ئیمەیش ئەم قەیرانە بمانگرێتەوە چونکە بەپێی راپورتی ڕیکخراوە نێودەوڵەتییەکان عێراق‌و سوریا لەو وڵاتانەن ئەگەری زۆرە توشی ئەم قەیرانە ببن.
 
٢/ تێکچونی خاک
یەکێک لەهۆکارەکانی تر کە رێگرە لەبەردەم دابین کردنی ئاسایشی خۆراک، تێکچونی خاکە لەڕوی بەپیتیەوە، ئەویش لەئەنجامی خراپ بەکارهێنانی چ لەوەی زانستیانە یان زیادەڕەویی لەبەکارهینانی پەینی کیمیاویی‌و چ لەڕووی زیاد کردنی فشار لەسەر خاک بەشێوەی نازانستی بۆ ئەوەی بەرهەمی زیاتریان دەستکەوێ.
 
٣/ گۆڕانکاریی کەش‌و ئاوو هەوا
گۆڕێنی کەش‌و هەوا هۆیەکی ترە، دیارە هەموومان هەستی پێئەکەین ساڵ بەساڵ کەش‌و هەوای زەوی گەرمتر ئەبێت، ئەمەیش زیانێکی گەورە بە بەرهەمی کشتوکاڵی دەگەیەنێت، لەبەرئەوەی لەهەندێ شوێنی سەرزەوی لافاو دروست ببێت‌و لەهەندی شوینی تر ببێتە مایەی وشکەساڵی، بۆ نمونە ئەو وڵاتانەی کە سەرچاوەی ئاویان بەفری شاخەکانی هیمالایایە، وەکو هندو چین‌و پاکستان ڕوبەروی لافاوێکی زۆر دەبنەوە، ئەمەیش دەبێتە هۆی لەناوچونی بەرهەمە کشتوکاڵیەکانیان، هەروەها وڵاتانی باکوری رۆژئاوای کیشوەری ئەمریکا لەم جۆرە دیاردانە بێبەش نین. 
 
٤/ ئافاتی کشتوکاڵی 
ئافاتی کشتوکاڵی هۆیەکی ترە بۆ کەمبونی بەرهەمی کشتوکاڵی، دیارە ئەم هۆکارە ئەگەر بەپلان ڕوبەڕوی نەبینەوە لەوانەیە ببێتە هۆی تەشەنە کردنی هەندێ نەخۆشی لەناوچەیەکی دیاریکراوو بڵاوببێتەوە بەهەموو جیهان، بۆ نمونە جۆرێک لەنەخۆشی کەڕو توشی دانەوێڵە ئەبێت بۆ ڕێگریی لەبڵاوبونەوەی دەبێت جۆرێک تۆوی سروشتی بەکاربهێنین بۆ ڕوبەڕوی ئەو جۆرە نەخۆشیانە.
٥/ گرنگیدان بەجۆرێک لەبەروبوم کە خزمەتی ئاسایش خۆراک ناکات، وەکو لۆکەو مەتات‌و توتن یان مادە بێهۆشکەرەکان، هەروەها بەرهەمهێنانی دار بەمەبەستی بەکارهێنانی وەکو سوتەمەنی کە دەکرێت لەجیاتی ئەوە وزەی سروشتی بەکاربهێنن.
 
٦/ پەیرەوکردنی سیاسەتی ئابوری ناتەندروست 
ئەمیش هۆکاریکی ترە، لەم ڕوەوە زانای ئابوری خاوەن خەڵاتی نوبڵ (ئامرتیا سن) دەڵیت "راستە وشکەساڵی دەبێتە مایەی سەرهەڵدانی برسیەتی، بەڵام دەتوانریت کاریگەرییە نەرێنیەکانی کەم بکریتەوە، ئەویش بەداڕشتنی سیاسەتێکی گونجاو بۆ کەمکردنی ئاسەوارەکەی". لەلایەکی ترەوە حکومەتە دکتاتۆرو فاشیەکان زۆرجار خۆراکیان بەکارهێناوە بۆ سەرکوتکردنی نەیارەکانیان لەلایکی ترەوە وەکو بەرتیل‌و پاداشت بەکاریان هێناوە بۆ زیاد کردنی دارودەستەو لایەنگرانیان. ئەم جورە سیاستە لەسۆڤیەت‌و لەچین پەیڕەو کراوە، بەجۆریکی تر ڕژێمە گەندەڵەکان بۆ مەبەستی دەوڵەمەند کرنی خۆیان‌و دارو دەستەکانیان گرنگی بە بەرهەمی ناوخۆ نادەن، بەپێچەوانە روودەکەنە هاوردە کردنی بەربومە کشتوکاڵیوە دەرەکیەکان، ئەمەیش دەبێتە مایە گەیاندنی زیانیکی زۆر بە بەرهەمی ناوخۆو لەناوچونی، هەروەها پێشێل کردن‌و نەهێشتنی سەروەری یاسا وا دەکات خاوەن زەویەکان ترسی لەدەسدانی زەویەکانیان لا دروستبێت بەهۆی دەست بەسەراگرتنی لەڵایەن دەسەڵاتداران.
 
٧/ ڕۆڵی نەرێنی کۆمپانیا فرە رەگەزەکان 
کۆمپانیا فرە رەگەزەکان هەردەم لەبەر بەرژەوەندی خۆیان مۆنۆپۆڵی خۆراک ئەکەن‌و دەست دەگرن بەسەر بەرهەمی خۆراکی ئەو ناوچانەی بەروبومی کشتوکاڵیان زۆرە، بەمەبەستی ساغ کردنەوەی لەوڵاتانی پیشەسازی کە گرنگی نادەن بەکشتوکاڵ، بەمەیش وڵاتانی کەمدەرامەت لەخۆراک بێبەش دەبن .
دەبێ ئەوەیش لەیاد نەکەین هەندێ دیاردەی ئەرینیش هەیە کە بوەتە مایەی کەمکردنەوەی مەترسی ئاسایشی خۆراک بۆ نمونە بڵاوبونەوەی هوشیاری خۆراک لەڕوی چۆنیەتییەوە، بەشێوەیەک مرۆڤ زیاتر گرنگی بەو جۆرە خۆراکانە دەدات کە زیاتر وزەیان تیدایە (کالۆری)و رێژەی پێویستی پڕۆتین‌و چەوریان تێدا گونجاو بێت، وەکو گەنم، برنج، گەنمەشامی، گوڵەبەڕۆژە، شەکر، سۆیا..هتد.
ئەوەی جێی ئاماژەیە لە٩٨%ی وڵاتنی جیهان لەئێستادا گەنم بەکار دەهێنن لەخۆراکی رۆژانەیان.
 
ئەوەی سەرەوە چەنین داتاو زانیاری بوو لەسەر چۆنیەتی گەیشتنی وڵاتان بەئاسایشی خۆراک. ئەوەی ماوە حکومەتی خۆمان چەند توانیویەتی بەپلان کار بۆ دابینکردنی ئاسایشی خۆراک بکات؟
 
بەداخەوە تا ئێستا هیچ دەستپێشخەرییەکمان لەلایەن حکومەتی خۆمان بەدینەکردوە بۆ سەقامگیر کردنی ئاسایشی خۆراک، باشترین بەڵگەشمان لەسەر ئەوەی ئێمە وەکو کوردستان هەر لەدێرزەمانەوە وڵاتێکی کشتوکاڵین‌و هەموو رەگەزە سەرەکیەکانی کشتوکاڵمان (ئاو، خاکی بەپیت، کەشوهەوایەکی گونجاو، هێزی کاری هوشیار) بەردەستە، بەڵام بەڕێوەبردنێکی لاوازمان هەیە بۆ ئەوەی سوودیان لێوەربگرین، تا ڕادەیەک نەمانتوانیوە پشت بە بەرهەمی ناوخۆی خۆمان ببەستین، زۆرترین بەروبومە کشتوکاڵیەکان لەدەرەوەی وڵات هاوردە دەکەین، بۆیە زۆرجار توشی قەیرانی خۆراک دەبین. 
 
لێرەدا تاقە پێشنیارم بۆ حکومەتی هەرێم ئەوەیە تا زووە ئەنجومەنێکی تەکنیکی پسپۆری خاوەن دەسەڵات لەوەزارەتە پەیوەندیدارەکان پێکبهێنێت، راستەوخۆ پەیوەندی بەئەنجومەنی وەزیرانەوە بێت‌و بەپێی بەرنامەو پلانێکی تۆکمە کار بکات بۆ داڕشتنی بەرنامەی کورتخایەن‌و درێژخایەن بەمەبەستی دابینکردنی ئاسایشی خۆراک، نەک تەنها بۆ ئەمڕۆمان بەڵکو بۆ نەوەکانی ئایندەیش. ئەویش بەدابین کردنی ژێرخانێکی کشتوکاڵی پتەو کە تیایدا سەرەکیترین ئامانجی دابین کردن‌و پاراستن‌و باش بەکارهێنانی ئاوە.
 
 
وەسفی خەلیل - ڕاوێژکاری کشتوکاڵی ژووری بازرگانی و پیشەسازی سلێمانی 

PM:01:21:18/06/2021




ئه‌م بابه‌ته 413 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌